Özgür (Free) Ne Demektir? veya Özgür Yazılım (Free Software) Derken Neyi Kastediyoruz?
Ne Anlamda Özgür?
Bu konuya yeni olan pek çok kişi "özgür (free)" kelimesi yüzünden kafa karışıklığı yaşar. Bu kelime onların beklediği şekilde kullanılmaz; onlara göre "free", "bedava (ücretsiz)" anlamına gelir. Bir İngilizce sözlüğe bakarsanız, "free" için neredeyse yirmi farklı anlam sıralar ve bunlardan sadece bir tanesi "bedava"dır. Geri kalanlar "özgürlük" ve "kısıtlamaların olmaması" kavramlarına atıfta bulunur. Bu nedenle, Özgür Yazılımdan bahsettiğimizde fiyatı değil, özgürlüğü kastederiz.
Sadece kullanmak için para ödemenizin gerekmediği anlamıyla "özgür" olarak tanımlanan yazılım, aslında neredeyse hiç özgür değildir. Böyle bir yazılımı başkalarına vermeniz yasaklanmış olabilir ve onu değiştirmenize kesinlikle izin verilmez. Bedelsiz olarak lisanslanan bir yazılım, genellikle pazarlama kampanyasında ilgili bir başka ürünün tanıtımı için veya daha küçük bir rakibi iflasa sürüklemek için kullanılan bir silahtır. Sürekli ücretsiz kalacağına dair hiçbir garanti yoktur.
Konuya yabancı olanlar için bir yazılım ya özgürdür ya da değildir. Oysa gerçek hayat bundan çok daha karmaşıktır. İnsanların özgür yazılımdan bahsederken neyi kastettiklerini anlamak için kısa bir sapma yapalım ve yazılım lisanslarının dünyasına girelim.
Yazılım Lisansları
Telif hakları (copyrights), belirli eser türlerinin yaratıcılarının haklarını koruma yöntemlerinden biridir. Çoğu ülkede, yeni yazılan bir yazılım otomatik olarak telif hakkı kapsamına girer. Lisans, yazarın kendi eserini (bu durumda yazılımı) diğerlerinin kendisi için kabul edilebilir şekillerde kullanmasına izin verme yoludur. Bir yazılım parçasının nasıl kullanılabileceğini bildiren bir lisans eklemek yazarın inisiyatifindedir.
Elbette, farklı durumlar farklı lisansları gerektirir. Yazılım şirketleri varlıklarını korumanın yollarını ararlar, bu yüzden genellikle yalnızca insan tarafından okunamayan derlenmiş kodları yayınlarlar. Ayrıca yazılımın kullanımına birçok kısıtlama getirirler. Öte yandan özgür yazılım yazarları ise çoğunlukla farklı kurallar, hatta bazen aşağıdaki noktaların bir kombinasyonunu ararlar:
- Kodlarının sahipli yazılımlarda kullanımına izin verilmez. Yazılımlarını herkesin kullanabilmesi için yayınladıklarından, başkalarının onu çaldığını görmek istemezler. Bu durumda kodun kullanımı bir güven meselesi olarak görülür: Aynı kurallara uyduğunuz sürece onu kullanabilirsiniz.
- Yazarın kimliği korunmalıdır. İnsanlar eserleriyle büyük gurur duyarlar ve başkalarının katkıda bulunanlar listesinden isimlerini çıkarmasını veya eseri kendilerinin yazdığını iddia etmesini istemezler.
- Kaynak kod dağıtılmalıdır. Sahipli yazılımlardaki en büyük sorunlardan biri, kaynak kodu mevcut olmadığı için hataları düzeltememeniz veya yazılımı özelleştirememenizdir. Ayrıca bir üretici, kullanıcıların donanımını desteklemeyi bırakma kararı alabilir. Çoğu özgür lisansın emrettiği gibi kaynak kodun dağıtılması, yazılımı özelleştirmelerine ve kendi ihtiyaçlarına göre ayarlamalarına olanak tanıyarak kullanıcıları korur.
- Yazarın eserinin bir parçasını içeren herhangi bir çalışma (telif hakkı tartışmalarında "türetilmiş eserler" olarak da adlandırılır) aynı lisansı kullanmalıdır.
Bir Lisans Nasıl Seçilir?
Bazen insanlar kendi lisanslarını yazarlar; ancak bu sorunlu olabileceğinden özgür yazılım topluluğunda pek hoş karşılanmaz. Çoğu zaman ifadeler belirsizdir veya insanlar birbiriyle çelişen koşullar yaratırlar. Mahkemede geçerliliğini koruyacak bir lisans yazmak daha da zordur. Neyse ki arasından seçim yapabileceğiniz bir dizi Açık Kaynak lisansı mevcuttur. Bunların ortak özellikleri şunlardır:
- Kullanıcılar yazılımı istedikleri sayıda makineye kurabilirler.
- Aynı anda herhangi bir sayıda kişi yazılımı kullanabilir.
- Kullanıcılar yazılımın istedikleri veya ihtiyaç duydukları kadar kopyasını çıkarabilir ve bu kopyaları diğer kullanıcılara verebilirler (özgür veya açık yeniden dağıtım).
- Yazılımı değiştirmek konusunda (belirli katkı/isim haklarını korumak dışında) hiçbir kısıtlama yoktur.
- Kullanıcılar yazılımı sadece dağıtmakla kalmaz, aynı zamanda satabilirler de.
Özellikle insanların yazılımı satmasına izin veren bu son madde, özgür yazılımın tüm fikrine aykırı gibi görünse de aslında onun güçlü yönlerinden biridir. Lisans serbestçe (özgürce) yeniden dağıtıma izin verdiğinden, bir kişi bir kopya elde ettiğinde bunu dağıtmaya da devam edebilir. İnsanlar onu satmayı bile deneyebilirler.
Özgür yazılım tamamen kısıtlamalardan yoksun olmasa da, kullanıcılara bir işi halletmek için ihtiyaç duydukları esnekliği verir. Aynı zamanda yazarların hakları da korunur; işte özgürlük budur. Debian projesi ve üyeleri özgür yazılımın güçlü destekçileridir. Bizim görüşümüze göre özgür yazılımın ne anlama geldiğine dair makul bir tanım oluşturmak için Debian Özgür Yazılım Yönergeleri'ni (DFSG) derledik. Sadece DFSG'ye uyan yazılımların ana Debian dağıtımına girmesine izin verilir.